اين زيربناست و آن روبنا ولى روبنا هم روى زيربنا اثر مىگذارد ؟ اگر تأثير متقابل است چرا اين زيربنا باشد آن روبنا ؟ هيچكدام زيربنا نيستند هيچكدام هم روبنا نيستند . هر كدام زيربناى ديگرى و روبناى ديگرى است . اين مطلب با توجه به همهء حرفهايى كه در اينجا گفته‌اند توجيه صحيحى نيافته است . توجه داشته باشيم كه اين ، ايرادى نيست كه بعد از ماركس به او گرفته باشند ، ايرادى بوده است كه خود ماركس و انگلس به گفته‌هاى خودشان گرفته‌اند . حتى تعبير كردند كه ما به نحو افراط راجع به زيربنا بودن اقتصاد بحث كرديم . در آن جريان معروف كه ماركس با عده‌اى از ماركسيستها طرف شده بود و داشت از نظر خودش عدول مىكرد ، دربارهء همين مسئله يعنى تأثير روبناها بر زيربنا بحث مىكرد . آنها از او قبول نمىكردند ، بعد او گفت كه من به اندازهء شما ماركسيست نيستم ، يا گفت من اصلًا ماركسيست نيستم ؛ چون آنها حرفهاى اولش را گرفته بودند و او خودش در واقع يك مقدار از حرف خودش عدول كرده بود . ولى با [ وجود ] اين عدول نگفت ما از مسئلهء زيربنا و روبنا دست برداشتيم ؛ منطق ديالكتيك اقتضا مىكند كه هيچ چيز زيربنا نباشد ، هيچ چيز هم روبنا نباشد . واقعاً منطق ديالكتيك چنين اقتضايى مىكند . منطقهاى غيرديالكتيك مىتوانند چنين حرفى بزنند بگويند يك چيز زيربناست يك چيز ديگر روبنا ، ولى منطق ديالكتيك نمىتواند دم از زيربنا و روبنا بزند . ولو بگوييم زيربنا هم اقتصاد است ، اين با منطقى غير از منطق ديالكتيك جور در مىآيد . پس اشكالى كه براى ماركس باقى مىمانْد اين بود كه مىخواست با حفظ زيربنايى و روبنايى ، اصل تأثير متقابل را هم توجيه كرده باشد و در نهايت امر نتوانسته اين مطلب را حل كند براى اينكه اصلًا قابل حل نيست . شما قائل به اصل عليت هستيد يا نيستيد ؟ مىگوييد هستيم . خوب در عليت قائل به تأثير متقابل هستيد يا نيستيد ؟ اگر هستيد نمىتوانيد براى يكى از ايندو سهم بيشترى نسبت به ديگرى قائل بشويد ، نمىتوانيد بگوييد مثلًا اقتصاد روى فرهنگ هشتاد درصد اثر مىگذارد ، فرهنگ روى اقتصاد بيست درصد اثر مىگذارد . با چه مقياس ؟ دو پديدهء همزمان هستند . دو پديدهء همزمان بايد به‌طور متقابل روى همديگر اثر بگذارند ، يعنى وجهى و دليلى ندارد كه ما براى يكى بگوييم بيشتر [ اثر مىگذارد ، ] براى يكى بگوييم كمتر . كسى [ مىتواند ] بگويد نه ، عكس قضيه است ، هشتاد درصد فرهنگ روى اقتصاد اثر مىگذارد ، بيست درصد اقتصاد روى فرهنگ اثر مىگذارد . اين هم يك مسئله . - اين اشكالش فرموديد در كجاست اگر اين‌طور تصور شود كه تأثير يكى روى ديگرى بيشتر است ؟